كريم اف ‘ رييس جمهوري براي همه فصول
همانگونه كه انتظار مي رفت ، اسلام كريم اف رييس جمهوري ازبكستان در انتخاباتي پر از ابهام ، اتهام ، انتقاد و شكايت رقبا و مخالفان خود و نهادهاي جهاني كه يكشنبه دوم ديماه برگزار شد ، بار ديگر به رياست جمهوري اين پرجمعيت ترين جمهوري آسياي مركزي دست يافت . كريم اف 18 سال است كه رياست جمهوري را برعهده دارد و برازبكستان به تمامي خكم مي راند . براساس قانون انتخابات ازبكستان ، هيچ فردي نمي تواند براي دو دوره متوالي به رياست جمهوري برگزيده شود ، ولي آقاي كريم اف با اين تفسير مقامات ازبك كه او از سال 2000 ميلادي كه قانون اساسي به نفع كريم اف اصلاح شد ، به " صورت رسمي !" قدرت را در دست گرفته ، و براين اساس دوره اخير دومين دوره رياست جمهوري او مي تواند باشد ، خود را نامزد انتخاباتي بدون رقباي شناخته شده كرد.
ازبکستان پس از بيش از يک قرن تحت سلطه روسها - در ابتدا بخشی از امپراطوری روسيه، و سپس به عنوان يکی از جمهوری های اتحاد جماهير شوروی سابق - در سال ۱۹۹۱ ميلادی به کشوری مستقل تبديل شد. ازبکستان، که در کنار جاده تاريخی ابريشم ميان اروپا و آسيا قرار دارد، شامل شهرهای باستانی سمرقند و بخاراست، که به خاطر معماری های باشکوهشان شهرت دارند و زمانی از جمله مراکز غنی بازرگانی و فرهنگی جهان بودند.ازبکستان پرجمعيت ترين کشور آسيای مرکزی، و همچنين مقتدرترين قدرت نظامی در اين منطقه است. ناظران سياسی بر اين باورند که ازبکستان می کوشد نقشی مسلط در منطقه بدست آورد. هيچ اپوزيسيون متشکل داخلی در کشور وجود ندارد و رسانه ها هم شديدا بوسيله دولت کنترل می شوند.
ظهور گروههای افراطی اسلامگرا در آسيای مرکزی، ازبکستان را از لحاظ امنيتی به هراس انداخته است. حکومت مرگ دهها نفر را در انفجارهايی که در سال ۱۹۹۹ در تاشکند، پايتخت کشور، به وقوع پيوست به اين گروههای افراطی اسلامگرا نسبت داده و آنها را متهم می کند به اينکه قصد دارند اسلام کريم اف، رييس جمهوري ، را به قتل برسانند و کشور را بی ثبات کنند.سرکوب اين گروهها از سوی حکومت منجر به انتشار گزارشهای متعددی پيرامون نقض حقوق بشر در ازبکستان شده است. در يک گزارش سازمان ملل اعمال شکنجه در اين کشور "نظام يافته" توصيف شده است. در اين ميان شدت کنترل سياسی در اقتصاد متمرکز کشور انعکاس يافته است و از اين رو اصلاحات اقتصادی روند بسيار کندی را طی می کنند. بر اساس گزارشی که از سوی بانک جهانی در سال ۲۰۰۳ منتشر شد، رشد اقتصادی در ازبکستان پايين ترين حد در ميان جمهوری های اتحاد جماهير سابق است.
سياستهای انعطاف ناپذير اسلام کريم اف موجب پيدايش شکاف ميان ازبکستان و ديگر کشورهای آسياس مرکزی شده است. ازبکستان با هرگونه حرکتی به سوی ايجاد همگرايی سياسی نزديک ميان جمهوريهای اتحاد جماهير سابق مخالفت نموده است. در اين راستا اين کشور از عضويت کشورهای مستقل مشترک المنافع خارج شده است.
حكومت اسلام كريم اف همواره مورد انتقاد نهادهاي مدافع حقوق بشر بوده است كه وي را به علاوه متهم به ناديده گرفتن حقوق انساني از جمله سركوب شديد مخالفان مي كنند كه يك نمونه آن ، قتل عام مخالفان در خرداد 1384 در انديجان بود كه طي آن به گزارش يك گروه حقيقت ياب بين المللي " نيروهاي دولتي ازبكستان با اخطار اندك و يا هيچ اخطاري اسلحه خود را به روي جمعيتي عمدتا غير مسلح گرفتند و صدها نفر را بدون توجيه كشتند."
اسلام كريماف از پيش از فروپاشي اتحاد شوروي در سال 1991 حكومت را در تاشكند در اختيار دارد. صاحبنظران سياسي و كارشناسان منطقهيي از جمله »هلموت برو« از نمايندگان پارلمان اروپا، حكومت او را »يك حكومت ديكتاتوري سنتي با ساخت كمونيستي و مافيايي و ؤروت اندوز« توصيف ميكنند كه »قادر نيست در دراز مدت ؤبات را (از راههاي دموكراتيك)در ازبكستان برقرار كند و »امريكا پشتيبان اصلي حكومت تاشكند بايد انديشه تغيير رژيم را بپذيرد.« (1) كريم اف در سالهاي حكومت خود كوشيده است كه روابط اين كشور با بازيگران اصلي در منطقه همچون روسيه و چين را در نزديكي با امريكا و انگليس بويژه امريكا و رابطه با ايران را در روابط نزديك با امريكا و اسراييل تنظيم كند و به اين ترتيب تا آن حد به واشنگتن نزديك شود كه دولت بوش به رغم همه آگاهيها، چشمخود را به روي نقض فاحش حقوق بشر در ازبكستان ببندد و دولت انگليس سال گذشته سفير خود را از تاشكند به اين جهت فرا بخواند كه در اظهاراتي صريح نقض گسترده حقوق بشر در ازبكستان يك متحد سياسي دولت لندن را محكوم كرده بود و آن سفير را ديگر به محل ماموريتش بازنگرداند.
كريم اف در جنگ 2001 امريكا در افغانستان براي توسعه روابطش با واشنگتن نقش محوري را در پشتيباني از عمليات جنگي برعهده گرفت و به رغم اعتراضات شديد روسيه، يك پايگاه هوايي باقي مانده از دوران اتحاد شوروي را در اختيار امريكا قرار داد كه از آن در عمليات جنگي در افغانستان و استقرار در آسياي مركزي (بغل گوش چين، روسيه و ايران) استفاده كند. در جغرافياي سياسي، اقتصادي و انساني آسياي مركزي، ازبكستان جايگاه خاصي دارد. اين كشور با نزديك به 25 ميليون نفر جمعيت، پرجمعيتترين كشور آسياي مركزي است. منابع نفت و گاز آن محدود ولي در مقابل ذخاير غني معدني چون اورانيوم و فلزات رنگين دارد. ازبكستان راه به دريا ندارد و كشوري كاملا محصور در خشكي است و در ملاحظات ژئوپلتيك زماني مورد توجه بازيگران منطقهيي و فرامنطقهيي قرار ميگيرد كه در مركز رقابتها قرار گيرد.
اسلام كريم اف در طول همه سالهاي حكومت خود نتوانسته و يا نخواسته است از هيچ يكي از اين مولفههاي اساسي و مهم به نفع مردم كشورش استفاده كند و فقر زشتترين چهره خود را در بخشهاي وسيعي از اين كشور از جمله انديجان و سرتاسر وادي فرغانه (منطقهيي وسيع و پرجمعيتترين كانون انساني در آسياي مركزي وادي فرغانه به بخشهايي از ازبكستان، قرقيزستان و تاجيكستان اطلاق ميشود) به نمايش گذاشته است كه در آن مردم با درآمدي در حدود 3 دلار در روز (2) صبح را به شب ميرسانند.
در دوران حكومت شوراها به دلايلي چند و از جمله دينداري قوي مردم منطقه و مقاومت در برابر روسيسازي، جغرافياي طبيعيسياسي و انساني منطقه و دلايل ديگر كه طرح و بررسي آن در حد يك يادداشت نيست.وادي فرغانه منطقهيي فراموش شده بود. در دوران حكومت شوراها ازبكستان و پايتخت آن تاشكند يكي از دو حوزه عمده ديني مسلمانان آسياي مركزي و قفقاز بود و مردم منطقه به دينداري شهرت داشتند و دارند. از ديگر سو،فقر شديد و تحولات سياسي و نظامي سالهاي پس از فروپاشي شوروي در افغانستان و تاجيكستان همسايههاي ازبكستان،به برخي جريانهاي افراطي تحت پوشش دين و دينمداري اين فرصت را داد تا در منطقه حضور يافته و به تبليغ و نشر عقايد خود بپردازند. تمايزات مذهبي مردم منطقه آسياي مركزي با جريانهاي افراطي مدعي جانبداري از دين كه تحت تاؤير برونمرز قرار دارند،به اين جريانها فرصت زيادي براي حضور و كار در منطقه نداد و تحركات محدودي از سوي آنها به سركوب شديد دولت تاشكند بويژه در سالهاي 19991997 روبرو شد و دولت تاشكند با بهانه قراردادن همين موضوع تا آنجا پيش رفت كه مساجد منطقه حتي براي نصب بلندگو در داخل مسجد بايد از نهادهاي امنيتي اجازه ميگر
فتند.(3) سازمان ملل در گزارش توسعه انساني خود در سال 1998 از فقر شديد در منطقه وادي فرغانه و از جمله انديجان ابراز نگراني كرد. در آن گزارش صراحتا گفته شده بود كه فقر شديد تا به آن حد در منطقه ريشه دوانده است كه باندهاي بسياري از قاچاقچيان انسان فعاليتهاي خود را در اين منطقه متمركز كردهاند و قاچاق انسان بخصوص زنان و كودكان براي هدفهاي غيراخلاقي در وسيعترين شكل و حد آن از اين منطقه بويژه به سوي امارات عربي (دوبي) صورت ميگيرد. گرچه عسگر آقايف، رييس جمهوري مخلوع قرقيزستان اولين رييس دولت از يك كشور آسياي مركزي بود كه بعد از فروپاشي اتحاد شوروي به اسراييل رفت، ولي رابطه هيچ يك از پنج كشور منطقه با رژيم تلآويو به عمق رابطه تاشكند با آن نبوده و نيست. ازبكستان بيشترين جمعيت يهوديان شوروي سابق(بيش از 200 هزار نفر) را در خود داشته كه بسياري از آنها بعد از فروپاشي با سياستهاي تشويقي و تسهيلات فراهم آمده به اراضي اشغالي فلسطينيها كوچ كردند. عفو بينالملل سالها است كه در گزارشهاي خود از نقض گسترده حقوق بشر در ازبكستان ابراز نگراني ميكند و هر بار نيز رويههاي پيشگرفته شده توسط اسلام كريم اف در سركوب مخالفان
خود را مورد نكوهش قرار ميدهد،اما اين سازمان نيز به واسطه ايستادگي متحدان دولت تاشكند بخصوص دولتهاي واشنگتن و لندن نتوانسته است تاكنون دولت تاشكند را به تغيير رويه و در پيشگرفتن راههايي كه زمينههاي اصلي نارضايي از خود را در ميان مردم كشور از بين ببرد، وادارد.
در ازبكستان تمامي رسانه هاي فعال به دولت تعلق دارند و نهادهاي مدني با محدوديتهاي وضع شده عملا هيچ مجال و امكاني براي ظهور و كار ندارند،در چنين فضايي دولت تاشكند با برچسبهاي مختلف كه اين روزها فضاي رسانههاي بخصوص غربي را پر كرده است به سركوب معترضان به سياستهاي خود به آن شكل و تا آن حد خشن ادامه ميدهد كه هلموت برو آن را »مايه شرمساري امريكا« توصيف ميكند.(4)
1) راديو بيبيسي 27\2\84
2) بالا
3) ازبكستان تنظيم روابط با امريكا براي دوري از روسيهايرنا 1378
4) منبع اول
