سران كشورهاي عضو سازمان شانگهاي هفته گذشته در بيشكك پايتخت قرقيزستان نشست دوره اي داشتند . متعاقب اين نشست  اولين تمرين نظامي روسيه ، چين همراه با چهار كشور آسياي مركزي به استثناي تركمنستان ( غير عضو ) برگزار شد كه ادامه دارد. مطلب زير را به اين مناسبت ، مفيد ديدم كه براي بازخواني دوباره در وبلاگ قرار دهم . اين مطلب در شانزدهم خرداد 1384 در وبلاگ " يادداشتهاي يك روزنامه نگار " و متعاقب آن در روزنامه هاي سراسري منتشر شد.

 مقدمه مطلب كه چند سطري اشاره به نشست سران عضو سازمان همكاريهاي شانگهاي در آن سال در آستانه پايتخت قزاقستان داشت ، براي اختصار حذف شده است .

 ... سازمان همكاريهاي شانگهاي سال ۱۹۹۷ در شانگهاي چين توسط پنج كشور چين ، روسيه ، قزاقستان ، قرقيزستان و تاجيكستان تشكيل شد و در ۱۵ژوئن ۲۰۰۱ميلادي ( ۲۶خرداد ۱۳۸۰) ، ازبكستان هم  ( و متعاقبا ايران نيز به عنوان ناظر ) به اين سازمان پيوست .

سازمان شانگهاي در بدو تاسيس ، توسعه مناسبات اقتصادي ميان اعضا را هدف خود قرار داده بود ، اما همانطور كه انتظار مي رفت و بواسطه مسايل و مشكلات عديده سياسي و نظامي ميان اعضاي بنيانگذار به تدريج ساختي سياسي پيدا كرد اگر چه كوشيد روابط اقتصادي را نيز مورد توجه قرار دهد.

سازمان شانگهاي از ايده هاي " دنگ  شيائوپينگ " رهبر فقيد چين و معمار اصلاحات اقتصادي اين كشور است و ابتكار عمل تشكيل سازمان را نيز او در سال ۱۹۹۷ميلادي در بندر شانگهاي چين بر عهده داشت.

چين از دهه ۱۹۸۰ با اولويت دادن به همكاريهاي اقتصادي خود با جمهوريهاي مستقل شده از سابق شوروي ، فراز جديدي را در روابط خود با اين كشورها گشود و توانست حجم مبادلات بازرگاني اش را با پنج كشور اسياي مركزي  در مدت دو سال از ۱۹۹۰تا ۱۹۹۲ ده برابر افزايش دهد و به ۴۶۵ ميليون دلار برساند كه اين رقم اينك تنها در     معامله با سه كشور قزاقستان ، قرقيزستان و ازبكستان نزديك به ۳ميليارد دلار است.

رابطه با جمهوريهاي مستقل شده از سابق شوروي به ويژه در آسياي مركزي به عنوان سرزميني وسيع بين آسيا و اروپا و شرق و عرب آسيا ، همواره براي چين حائز اهميت بوده است . منطقه آسياي مركزي در دوران حيات شوروي براي تبديل بيش از ۶۰درصد مواد اوليه خود به روسيه وابسته بود و در حدود ۶۰درصد كالاهاي صنعتي شوروي در جمهوري روسيه و فقط ۵/۰تا ۵/۱در صد آن در اسياي مركزي ساخته مي شد و قسمت اعظم بازرگاني  اين منطقه با روسيه و در صد ناچيزي از آن در داخل منطقه صورت مي گرفت .

علاوه بر بازرگاني ، همكاري در زمينه اقتصادي و فني بين چين و آسياي مركزي نيز در سالهاي اخير و به ويژه پس از سال ۱۹۹۵ كه " زمين " رييس جمهوري وقت چين در اولين سفر خود به كشورهاي آسياي مركزي پس از فروپاشي شوروي از سه كشور ازبكستان ، قرقيزستان و قزاقستان ديدن كرد ، رو به توسعه و گسترش بوده است. چين خوب مي داند كه منابع معدني سرشار و متنوع جمهوري هاي آسياي مركزي در قرن آينده تنظيم كننده روابط اقتصادي آنها با ديگر كشورها خواهد بود و از اين روست كه با نهايت سرعت سعي دارد تا جاي پاي خود را در  منطقه بيابد و فرصتهاي از دست رفته را كه به ويژه در سالهاي اول فروپاشي اتحاد شوروي در منطقه به دست آمريكا افتاد ، محكم سازد.

 واقعيت اين است كه كشورهاي آسياي مركزي در نتيجه نظام اقتصادي كه دوران سلطه اتحاد شوروي بر آنها  تحميل كرد ، به واردات وابسته اند و در اين ميان و در شرايط فعلي ، راههاي چين و اقتصادي تر از آن ايران ؤ مناسب ترين راه براي صدور توليدات آنها و واردات نيازهايشان است.

 با اين همه ، آنچه كه پكن را از زمان استقلال كشورهاي اسياي مركزي نگران كرده است و اين نگراني در ميان كشورهاي ديگر عضو سازمان شانگهاي كه از سابق شوروي مستقل شده اند نيز ديده مي شود ، مساله اقوام مختلف كشورهاي منطقه در خاك كشور و يا كشورهاي مقابل است و دراين ميان چين بيشتر از همه نگران حضور و فعاليتهاي " ايغور"هاي استقلال طلب است كه شمار بسياري از آنها در آسياي مركزي  و به خصوص در خاك قزاقستان كه با چين و ايالات عمدتا ايغور نشين آن " سين كيانگ " با به قول ايغورها " تركستان شرقي " همساية است ، ساكن هستند.

پكن از هر گونه بي ثباتي در كشورهاي همسايه خود در آسياي مركزي نگران و به خوبي واقف است كه در صورت  ناامن شدن مرزهاي اين كشورها با چين و تحريك اقوام ( قزاق ، تاجيك  ، ازبك  ، قرقيز  ، ايغور  و... ) كه در دو سوي مرز در خاك چين و كشورهاي آسياي مركزي ريشه دارند ، امنيت آن به خطر خواهد افتاد . كارشناسان سياسي از همين ديد به سفر اخير اسلام كريم اف رييس جمهوري ازبكستان به پكن مي نگرند كه بعد از حوادث  خونبار "انديجان "  و كشته شدن صدها ناراضي ازبك صورت گرفت ، ولي پكن ترجيح داد  چشم به روي اين حوادث  ببندد و از اسلام كرين اف در بالاترين سطح استقبال كند.

مبارزه با تروريسم ، جدايي طلبي و افراط گرايي و ايجاد جو اعتماد و كاهش نيروهاي مسلح مرزي ( بويژه بين چين و كشورهاي مستقل شده از سابق شوروي ) و حفاظت از امنيت كشورهاي عضو همراه با توسعه مناسبات اقتصادي ، فصل مشترك انتظارات و خواسته هاي همه كشورهاي عضو شازمان شانگهاي است و دراين ميان ايران ، هند و پاكستان ، به نظر مي رسد به توسعه مناسبات اقتصادي خود با يكديگر و ديگر اعضا در قالب اين سازمان اهميت بدهند. ايران يكي از شركاي بزرگ چين و روسيه است و سطح روابط اقتصادي كشورهاي عضو سازمان شانگهاي هم در قالب اين سازمان و هم در چارچوب سازمانهاي ديگر جهاني و منطقه اي مانند اكو - آ سه  آن - سازمان همكاريهاي خزر و ... قابل ملاحظه است .

عضويت در سازمان شانگهاي براي سه كشور ايران ، پاكستان و هند اين فرصت را در عين حال فراهم خواهد كرد تا با كمك اقتصادي به خصوص روسيه و چين ، دو كشور توانمند اقتصادي و صنعتي ، و بهره گيري از منابع ديگر كشورهاي عضو بتوانند خط لوله گازي را كه سالهاست صحبت از اجراي آن بين سه كشور مي رود ، اجرايي كنند . براي ايران ، پاكستان و هند عضويت در سازمان شانگهاي اين امتياز را همچنين خواهد داشت كه بتوانند به تعاملات سياسي و اقتصادي جهاني و منطقه اي خود و ديگر كشورها ابعاد تازه اي ببخشند و بر تعداد بازيگران  اصلي بويژه در صحنه هاي منطقه اي بيفزايند.