جغرافیای طبیعی و اوضاع اقلیمی

جمهوری قرقیزستان در شمال شرقی آسیای مرکزی در ناحیه تیان شان وجنوب خاوری ارتفاعات پامیر-الای قرار دارد.قرقیزستان در عرض جغرافیایی از شمال با روم و از جنوب با سیسیل واقع شده است.این جمهوری از شرق و جنوب شرقی از طریق سلسله جبال کوک شال به چین از جنوب بوسیله سلسله جبال زاآلسیک و ترکستان به تاجیکستان، از شمال شرقی ،شمال و شمال غربی از طریق سلسله جبال زاآلسیک – آلاتو و رودخانه چو به قزاقستان و از جنوب غربی به وسیله قله پسکم و سلسله جبال چاتکال به ازبکستان محدود می شود.

مساحت قرقیزستان :198500 هزار کیلومتر مربع که تقریبا به اندازه مجموع مساحت کشورهای پرتغال،هلند،بلژیک و سوئیس وسعت دارد و از لحاظ مساحت، مقام چهارم را در میان کشورهای اسیای مرکزی دارا است.

طول مرزهای این جمهوری بالغ بر 4500 کیلومتر و فاصله بین شمال و جنوب 9/453 و شرق و غرب 925 کیلومتر است.بیشتر این سرزمین پوشیده از کو ه های برف گیر است که در میان انها رودخانه ها و آبگیر های متعددی به چشم می خورد. «ایسک کول» بزرگترین و عمیق ترین دریاچه و « نارین »« تالاس » و «چو » از رودخانه های بزرگ این سرزمین هستند.

از دیگر ویژگی های این سرزمین زلزله خیز بودن آن است که سابقه زلزله هایی تا یازده درجه ریشتر در آن به ثبت رسیده است.

در رابطه با حیات وحش این کشور می توان به وجود حیواناتی از قبیل ،خرس قهوه ای ،گراز وحشی،گوزن خاکستری،گربه سیاه گوش و...اشاره كرد.

درختان دره های تنگ و عمیق و دره های نواحی استپی و کوهستانی مسکن بزها و گوسفندهای کوهی،گوزنها و گربه های وحشی هستند.

آب و هوا

آب و هوای قرقیزستان معتدل کوهستانی است که دارای بهار و تابستان معتدل و زمستانهای سرد و سخت  می باشد. میانگین درجه حرارت سالیانه بین 18 درجه زیر صفر  و 40 درجه بالای صفر است. درجه هوا در دره ها و مناطق پست بین 2 تا 8 درجه زیر صفر در زمستان و 40 درجه بالای صفر در تابستان، در مناطق کوهستانی در زمستان تا 20 درجه زیر صفر و  در تابستان 15 تا 17 درجه بالای صفر ذکر شده است.

میزان بارندگی در سال بستگی به ارتفاع مناطق از 100 تا 1000 میلی متر در نوسان و میزان بارندگی در ناحیه فرغانه بیشتر از سایر مناطق است.

مختصات طبیعی

جمهوری قرقیزستان دارای شرایط آب و هوایی مناسب ،مناظر متنوع،سلسله جبال باشکوه،دره های عمیق و رودخانه های پر تلاطم است. حد متوسط ارتفاع این کشور از سطح دریا 2750 میليمتر می باشد.

آبهای داخلی

بطور کلی در آب و هوای قاره ای و خشک آسیای مرکزی کوه های تیان شان  و گیسارو-آلای تاثیر زیادی در شکل گیری شبکه های آبی قرقیزستان دارند. در این جمهوری قلمرو آبی به دو منطقه هیدروگرافی تقسیم می شود یکی منطقه شکل گیری شبكه آب و دوم منطقه پراکندگی آن.

منطقه شکل گیری بستگی به ارتفاع کوه ها و شیب سلسله جبال دارد.رودخانه ها در این منطقه توصیف کننده سراشیبی جریان تند و برخوردار از انرژی بالقوه ای هستند. این منطقه دارای مساحتی حدود 8/171 هزار کیلومترمربع یعنی 87 درصد از اراضی قرقیزستان است.

منطقه پراکندگی آب :در پایین منطقه شکل گیری شبكه و بیشتر در دامنه کوه ها  و جلگه ها قرار دارد.بارندگی در این منطقه بسیار کمتر از کوهستان  و تبخیر و رطوبت بیشتر است. این منطقه دارای مساحتی حدود 7/26 هزار کیلومتر مربع  یعنی 13 درصد از اراضی قرقیزستان می باشد.

کوه ها

قرقیزستان نيمي از بخش غربي تیان شان و قسمت کوچکی از پامیر را اشغال کرده است. این دو کوه در قرقیزستان دارای سلسله جبالی هستند که مساحت وسیعی را در بر می گیرند. متوسط ارتفاع قلل دراین جمهوری به 4000 متر ویا حتی 6000 و7000 متر نیز می رسد.

قلل مشهور این جمهوری عبارتند از:

«پابد » با 7439   متر ارتفاع

« لنین » با 7134 متر ارتفاع

« خان –تنگری افسانه ای » با 6995 متر ارتفاع

بطور کلی تیان شان معرف قلل کوهستانی و گودالهای میان کوهی خود می باشد، مهمترین قلل اين ناحیه عبارت اند از:

چو – ایلی، تاریم و ... حدود 60-65 درصد از خاک قرقیزستان را همین قلل کوهستانی به خود اختصاص داده اند. طول غالب سلسله جبالها بین 100 کیلومتر و عرض آنها بین 10 تا 40 کیلومتر است. در این کوها تقریبا8000 یخچال وجود دارد که مساحتي بیش از 6000 کیلومتر مربع دارند.

رودها

حدود3/55 درصد از خاک قرقیزستان را رود ها به خود اختصاص داده اند و مشخصه این رودها جریان تند و پر تلاطم آنها است. بزرگترین رود قرقیزستان « نارین » 535 کیلومتر طول دارد واین رود از اتصال نارین کوچک که از یخچالهای سلسله جبال «آک شیراک » سرچشمه می گیرد و نارین بزرگ که از یخچالهای سلسله جبال  «تکسی آلاتو » سرچشمه می گیرد، بوجود آمده است. در دره فرغانه در مرز ازبکستان نارین با دیگر رودخانه بزرگ قرقیزستان (کارا دریا)که طول آن 80 کیلومتر است، یکی می شود. اتصال این دو رود سیر دریا را بوجود می آورد که بعد از آمو دریا، دومین رود پر آب آسیای مرکزی را تشكيل مي دهد. دیگر رودخانه های مهم جمهوری عبارتند از:

«چو » در شمال با 221 کیلومتر طول

«تالاس» در شمال غربی با 102 کیلو متر طول

«چاتکال» در غرب با 205 کیلو متر طول

«تیوپ» با 120 کیلومتر طول

«ژیرگالان» با 97 کیلو متر طول

«ساری جاز»با 198 کیلومتر طول

«آکسای» با 124 کیلومتر طول

رود هاي آک بورا، اسیفرام، سوخ، کوگارات، قزل سو در جنوب غربی قرار دارند. این رودخانه ها به وجود آورنده منابع الکتریسیته وآبیاری هستند.

دریاچه ها

حدود 1923 دریاچه با مساحتی حدود 6836 کیلو متر مربع در قرقیزستان وجود دارد. قلمرو دریاچه ای در این جمهوری حدود 4/3 درصد است. بطور کلی 84 درصد این دریاچه ها، مستقر در مناطق کوهستانی و در ارتفاعات 3000-4000 متری از سطح دریا هستند. سه دریاچه مهم این جمهوری عبارتند از:

ایسک کول، سان کول و چاتیر کول. دریاچه ایسک کول بزرگترین دریاچه پس از آرال در آسیای مرکزی با مساحتی حدود 6836 کیلومتر مربع و حجم آبی معادل 738/1 ميلیون متر مکعب و طول 178 کیلومتر و عرض 60 کیلومتر محسوب مي شود. عمیق ترین قسمت دریاچه 668 متر و عمق متوسط آن 278 متر است كه       با این مساحت دارای دومین جایگاه در جهان و با دریاچه جنوب امریکا «تی تی کا » قابل مقایسه است.ولی از نظر ظرفیت و عمق، دریاچه ایسک کول رقیبی در جهان ندارد.

دومین دریاچه کوهستانی  «سان کول » سطحی معادل 3016 متر و مساحتی حدود 275 کیلومتر مربع دارد که رود کاژیرتی از آن جاری شده و به نارین می ریزد.

سومین دریاچه چاتیر کول دارای سطحی حدود 3530 متر مساحت 175 کیلومتر مربع بوده و در اکثر ماه های سال یخ بندان است.

درياچه ها بیشترین مساحت قرقیزستان را به خود اختصاص داده اند که در مناطق کوهستانی در ارتفاع 2500-4000 متر قرار دارند. این دریاچه ها در نتیجه فعالیت یخچالها بوجود آمده اند و نمونه آن        «مرتس باخر» است. دریاچه های دیگری نیز در قرقیزستان وجود دارند كه در نتیجه طغیان یا جابجایی زمین بوجود آمده اند، مانند دریاچه های «ساری » چیک«کاراسو» کولون و...

کانال ها

رودخانه های قرقیزستان از اهمیت اقتصادی بالايي برخوردارند. این رودها برای آبیاری بسیار مفید هستند و به همین دلیل برای افزایش تامین آب زمینهای قابل آبیاری حدود 34 کانال بر روی این رودها ساخته شده است، که مهمترین آنها عبارتند از:

توک تاگول(در رودخانه نارین)، اورتاتاگو(در رودخانه چو )،کیروفسک(در رودخانه تالاس)، نیژآلاآرچین و بازار کار گون (در رودخانه کاراآونگور)

مناطق و شهر های مهم

جمهوری قرقیزستان کشوری است کوهستانی و این خود بیانگر تفاوت آب وهوایی و جلوه های اقتصادی در مناطق مختلف می باشد.با توجه به تراکم جمعیت، منابع طبیعی، ویژگی هاي تاریخی ،اقتصادی و همچنين تشکل اداری، این جمهوری به 6 منطقه تقسیم می شود:

1- منطقه چو: این منطقه در بین دیگر مناطق جمهوری از اهمیت بیشتری در زمینه اقتصادی و اجتماعی برخوردار است. جمعیت آن برابر 35 درصد از کل جمعیت قرقیزستان یعنی یک ميلیون و 432 هزار نفر است.

آهنگ رشد بالای جمعیت این منطقه در درجه اول نشان دهنده پیشرفت سریع «بیشکک » پایتخت قرقیزستان و شهر های «توکماگ»و«کانت» و...است.

بیشکک مهمترین شهر این منطقه با جمعیتی حدود 650 هزار نفر، دومین شهر مهم بعد از تاشکند در آسیای مرکزی بشمار مي رود. بیشکک در زمینه صنایع ماشینی، صنایع سبک وغذایی پیشرفت چشمگیری داشته است و بزرگترین مرکز فرهنگی جمهوری نیز نيز شناخته شده است.

از دیگر شهر های مهم منطقه چو: مراکز صنعتی چون توکماگ و گارابالتا در شرق اين منطقه قرار دارند. در توکماگ، کارخانه های شستشوی پشم، ریسندگی، سنگهای تزیینی و تلویزیون رنگی و ... مستقر هستند.

گارابالتا: ازمراکز مهم تولید فراورده های سوختی، اسباب بازیهای الکترونیكي، گوشت و... محسوب مي شود.

در منطقه چو، کارخانه های ماهوت، کاموا، کشباف، پنبه و ... وجود داردکه مورد استفاده داخل و خارج قرار می گیرد. این منطقه همچنین از نظر کشاورزی پیشرفت زیادی کرده است. یکی از تولیدات مهم این منطقه غله است که بیش از 45 درصدغله قرقیزستان را تولید می کند. رودخانه چو در این منطقه منبع اصلی آبیاری است، این منطقه در زمینه دامپروری نیز پیشرفت چشمگیری داشته است.

2 – منطقه ایسک کول: در گودال ایسک کول و در قسمت جنوبی کوهستان تیان شان واقع شده است. جمعیت این منطقه 10 درصد از جمعیت جمهوری را تشکیل می دهد و مرکز آن، شهر کاراکول است.

شرایط طبیعی و منابع منطقه ایسک کول موجب پیشرفت خوبی در زمینه های مختلف اقتصاد ملی شده است. این منطقه با آب و هوای مدیترانه ای، شرایط مساعدی برای معالجه بیماری و استراحت بوجود آمده است. محصولات کشاورزی منطقه بیان کننده پیشرفت کشاورزی و دامپروری است. در این گودالها 20 درصد گوسفند و 18 درصد اسبهای قرقیزستان متمرکز شده اند.رشته اصلی دامپروری، پرورش گوسفند با پشم نرم است و تولید گوشت و شیر و پرورش اسب از اهمیت بالايي برخوردار است. مهمترین غله قابل کشت در این منطقه گندم است. این منطقه محصولات خود را به مناطق دیگر صادر می کند و 50 درصد صنعت  قرقیزستان را شامل می شود. در این منطقه استخراج ذغال سنگ، تولیدسیمان، صنایع کفش دوزی و کنسرو ماهی نیز توسعه یافته است.

3 – منطقه نارین: مساحت این منطقه برابر 4/51 هزار کیلومتر و قسمت عمده تیان شان داخلی را شامل     می شود. این منطقه در زمینه دامپروری و پرورش گوسفند نیز در اولویت قرار دارد. در حال حاضر منطقه نارین از نظر مواد خام پیشرفت زیادی کرده است. اکثر ارتباطات حمل و نقل شوسه ای این جمهوری  از شهر  بالیکچ در دره کوچکور و بعد هم از طریق نارین، آت باش،و تاروگارت در جمهوری خلق چین عبور مي كند.

4 – منطقه تالس: قلمرو این منطقه از شرق به غرب قرقیزستان و هم مرز با قزاقستان است. فعالیت اقتصادی منطقه بصورت تولیدات کشاورزی بوده و مراکز صنعتی ان شامل: کارخانه های پنبه پاک کنی،کارخانه گوشت، شیر، آبجو سازی و کفشدوزی است. این منطقه در زمینه حمل و نقل پیشرفت چندانی نداشته و دارای ارتباط هوایی با بیشکک است. مهمترین مرکز این منطقه شهر تالاس است.

5 – منطقه جلال آباد: این منطقه در جنوب غربی جمهوری و در حاشیه دره فرغانه قرار گرفته است. از جمله شهر های مهم منطقه جلال آباد (مرکز منطقه)تاش کومیر، مایلی سو، کوک یانگاک و کاراکول است. ضمناً کاراکول مهمترین شهر این منطقه محسوب مي شود. اکثر رودهای بزرگ از جلال آباد سرچشمه می گیرند. این منطقه از نظر انرژی آبی مورد توجه قرار دارد.

صنایع استخراجی، نفت و ذغال سنگ منطقه در اقتصاد ملی دارای جایگاه با ارزشی هستند. معادن کوک،یانگاک و تاش کومیر حدود 40 درصد ذغال جمهوری را استخراج می کنند. نفت و گاز در معادن کوچکور آتا و چنگیر تاش بدست می آيند. از صنایع دیگر مصالح ساختمانی، پنبه، صنایع سبک و صنایع غذایی را مي توان نام برد.

در زمینه کشاورزی بیشتر پنبه خام، تنباکو، انگور، پیله ابریشم، کرم ابریشم و محصولات متنوع  و دامپروری در الویت قرار دارند.

6 – منطقه اوش: این منطقه در جنوب جمهوری  و در سلسله جبال آلای و ترکستان واقع شده است. رودخانه مهم میان کوهی در شرق در ارتفاع 500-800 و بیش از هزار متر از سطح دریا قرار گرفته است.

رودخانه های این منطقه عبارت اند از: کارادریا، سوخ، ایسفاناو رودخانه آکبورا. رودخانه آكبورا از نظر آبیاری زمینهای زراعی منطقه فرغانه، بسیار با اهمیت است. اين منطقه حدود یک ميلیون و 322 نفر جمعيت دارد. شهر اوش، مرکز منطقه و یکی از شهرهای قدیمی آسیای مرکزی بشمار مي رود و قدمت تاریخی آن به قرن 9 بر می گردد. در حال حاضر پس از بیشکک، دومین شهر از نظر جمعیت، صنایع و اهمیت فرهنگی، جمهوری قرقیزستان محسوب مي شود. شهر مهم دیگر  منطقه، تخت سلیمان نام دارد؛ شهری چهار ضلعی، مملو از سنگ و صخره با شکلهای عجیب و غریب و مرتفع كه به مرکز نزدیک است. « اوزكن» از جمله بخشهای قدیمی منطقه بشمار مي رود که از زمانهای گذشته تاکنون حفظ شده است. مناره ها و مقبره های هزار ساله این شهر مربوط به قرن 11 م است. در حال حاضر اوزگن مرکز صنایع غذایی پیشرفته و کارخانه تولید گوشت، شیر خشک، نان، ابجو، مشروبات غیر الکلی و آبهای غیر معدنی می باشد.

منطقه اوش در پیشرفت اقتصادی قرقیزستان سهم بسزایی دارد. در حال حاضر تولیدات صنعتی آن عبارت است از:

ذوب فلزات رنگین، سنگهای معدنی و سرمه که همگی صادر می شوند. معادن استخراج ذغال سنگ در «قزل سو »و « سو کو لت » قرار دارند که تنها تامین کننده مواد سوختی قرقیزستان است و حتی به ازبکستان هم صادر می شود.

تولید کشاورزی بواسطه شرایط مساعد طبیعی اوش رونق دارد و شامل: پنبه، تنباکو، پرورش کرم ابریشم، دامپروری و سبزی کاری است. پرورش اسب در این منطقه حائز اهمیت می باشد.

در زمینه حمل نقل زمینی، اتومبیل نقش بسزایی دارد. ترانس پامیر مشهور از اوش آغاز و از سلسله جبال پامیر می گذرد و نهايتا در شهر خاروق تاجیکستان به پایان می رسد و ترانس بزرگ قرقیزستان ـ بیشکک ـ اوش ـ را به طول 600 کیلومتر را تشکیل می دهد.

جغرافیای انسانی

جمعیت و ترکیب و پراکندگی

بنا بر آخرين آمار ارائه شده، جمعیت قرقیزستان در 1994 بالغ بر 4472 ملیون نفر می باشد که از این تعداد 8/1 ملیون نفر شهری، 6/2 ملیون نفر روستایی هستند. تراکم جمعیت بطور متوسط 20 نفر در هر کیلومتر مربع است. اما در مناطق کوهستانی این میزان بین 1تا 3 نفر  و در مناطق پست به 90 نفر در هر کیلومتر تغيير     مي كند.

اکثریت مردم را ملیت قرقیز با 343/2ملیون نفر (4/52 % ) روس 9/20 %، ازبک 7/12%، اوكرايني4/2% و ساير ملیتها تاتار، قزاق، دونگن، اویغور، تاجیک، ترک، کره ای، آذربایجانی، آلمانی و بلاروسی 6/11% تشكيل   مي دهند.

ایالات قرقیزستان از نظر جمعیتی عبارتنداز:

1- چو           739000

2-اوش          1411000

3-جلال آباد   824000

4-اسیک کول   424000

5-نارین         269000

6-تالاس        203000

پایتخت قرقیزستان، بیشکک جمعیتی معادل 000/650 نفر دارد. 

رشد جمعیت

طی ده سال گذشته (94-1985) با رشد 25درصدي، 508 هزار نفر به جمعیت اين كشور اضافه شده است که غالب این رشد مربوط به روستا ها بوده است، یعنی 215 هزار نفر در مقابل 88 هزار نفر شهر نشین.

در سال 1993 برای اولین بار بعد از سالهای پس از جنگ، جمعیت به دلیل خروج مردم از جمهوری بطور چشمگیری کاهش یافت.وضعیت نابسامان موالید را بیشتر در مناطق نارین،تالاس و اوش میتوان مشاهده کرد. نرخ موالید در این مناطق در سال 1994 در هر هزار نفر به ترتیب،0/4 ،6/3،2/3 نفر نسبت به سالهای گذشته کاهش داشته است. مرگهای ناشی از ضرب و جرح در شهر بیشکک و منطقه نارین در سطح بالایی قرار دارد. جمعیت روستایی دارای آهنگ رشد بالاتری نسبت به شهر ها هستند، زیرا در آنها خانواده های پر جمعیت هنوز حفظ شده است.

مهاجرت

الف:مهاجرت خارجی

مهاجرت در جمهوری قرقیزستان همانند هر کشور دیگر معمولا از مناطق توسعه نیافته به مناطق توسعه یافته است.مهاجرت خارجی در سال گذشته نسبت به سالهای قبل دو برابر کاهش یافته، بدین معنا که از 77500 هزارنفری که به خارج مهاجرت کردند 20000هزار نفر به كشور برگشته اند. این مهاجرت ها بیشتر به کشورهای مستقل مشترک المنافعCISرخ داده یعنی رقمی معادل 5/83% که از این تعداد بیش از 5/4% به روسیه،9/8% به ازبکستان و 4/6 به قزاقستان بوده است. بیشتر افراد مهاجر به قرقیزستان را روسها، اوكرايني ها و آلمانی ها تشکیل میدهند. تعداد افراد مهاجر به قرقیزستان کمتر از افراد خارج شده است.

مهاجرت داخلی

مهاجرت در داخل جمهوری، آهنگ رشد بالایی دارد و تعداد زیادی از روستايیان به شهر ها مهاجرت کرده اند و این مهاجران را بیشتر جوانانی تشکیل می دهند که در سن کار قرار دارند. اکثر مهاجرت ها به شهر بیشکک صورت می گیرد.

سابقه تاریخی تشکیل جمعیت

وقایع نامه های چینی برای نخستین بار از قومی به نا«کین- کن»kien-kuen  یاد می کنند که با قرقیز ها مشابهت نزدیک داشته اند. نام قرقیز هم برای اولین بار در کتیبه های ترکی «ارخن» یا«اورخون» قرن 8 ق.م آمده است. در ان زمان قرقیز ها در بخش علیای رود «ینی سئی» سکونت داشتند و از این رو گاهی انها را قرقیز های ینی سئی مي خواندند. قرقیز ها در سال 840 دولت اویغور را در شمال شرقی مغولستان برانداختند و خود اراضی میان رودهای ینی سئی و ارخن را اشغال کردند.

ختائیان به نوبه خود در قرن 10 م قرقیز ها را از این ناحیه بیرون راندند.اعتلای امپراطوری مغولان در اوایل قرن 13 م سبب شد تا عده ای از قرقیز ها به سمت جنوب مهاجرت کنند،در عین حال عده ای از ایشان هم در حوزه مینو سینگminusink basin  باقی ماندند و اعقابشان سرانجام در این ناحیه میان اقوام خاکاس و تووینی حل شدند. با این همه قرقیزها از مدتها پیش به ارتفاعات تیان شان که تقریبا معادل سرزمین کنونی قرقیزستان است نقل مکان کرده بودند.در اواسط قرن17 م اتحاد کوتاه مدتی میان قرقیزهای تیان شان و قبایل قزاق بوجود امد.لیکن اویرات های جو نگارین (کالمیکها)در سالهای 5-1683 سرزمین قرقیز ها را در نوردیدند، این موضوع سبب مهاجرت عده ای از قرقیزها به ترکستان شرقی (یارکند-کاشغر- ختن)شد. بخشی از این مهاجران پس از آنکه منچو در سال 1758 اویرات ها را شکست داد، به نواحی تیان شان بازگشتند. اکثر قرقیز ها در جمهوری قرقیزستان سکنی دارند،گروهی از آنان در نمنگان، اندیجان و نواحی فرغانه واقع در ازبکستان و گورنو، بدخشان گرم و نواحی پامیر در تاجیکستان زندگی می کند. عده ای هم در بخشی از قزاقستان که مجاور قرقیزستان است سکونت گزيده اند.

زبان و خط

طبق ماده 5 قانون اساسی ،زبان رسمی این کشور قرقیزی است. زبان قرقیزی متعلق به گروه زبان های ترکی مرکزی است و می توان آن را جزو گروه زبان های قرقیز- قبجاق نیز طبقه بندی کرد. زبان قرقیز با زبان آلتایی در پاره ای از مشخصات قرابت دارد و این زبان صاحب سه گروه گویش عمده شمالی، جنوب شرقی و جنوب غربی است.  هر یک از گویش های قرقیز، به سبب کثرت مهاجرت این قوم، سیر تحول جداگانه ای را پیموده است. در این میان گروه گویش جنوب غربی سخت تحت تاثیر زبان های ایرانی قرار دارد. زبان ادبی جدید، در عين دارا بودن ویژگی های تمام گویش ها، بیشتر به سوی گروه گویش های شمالی متمایل است، بویژه عنصر عمده مغولی در واژگان این زبان آشکار است.

بخشی از واژگان آن در باب تجارت و کشاورزی وام دار زبان ایرانی است ( که از جوامع ایرانی ساکن این ناحیه که قرقیزها با آنها ارتباط داشته اند اقتباس شده است )از زبان عربی بیشتر در خصوص مذهب و افکار تجریدی،و از زبان روسی که بیشتر مربوط به دوران حکومت شوروی است  نیز واژه هایی به عاریت گرفته شده است. از زبان قرقیزی در کنار زبان روسی برای امور اداری، قضایی و سایر مکاتبات رسمی استفاده می شود.

الفبای خط این جمهوری تا سال 1928 براساس خط عربی و از 1928 تا 1941 الفبای لاتین جایگزین آن و سپس از 1948 این الفبا به الفبای روسی (سیریلیک) تغییر یافت.با استقلال این جمهوری خط نوشتاری مجددا خط لاتین اعلام شد.

اقوام، نژادها و روابط آنها

در قرقیزستان حدود 80 قوم وملیت اعم از روسی، قزاق، اوکرايني، اویغور و دونگن... وجود دارد. در این میان اقوام اسلاو با جمعیتی حدود 1 ملیون نفر بزرگ ترین اقلیت وارمنیها، آشوریها، یونانیها، بلغار ها و مجار ها،هر کدام با جمعیتی حدود هزار نفر کوچکترین اقلیت ها را تشکیل می دهند.

قرقیزها

بر اساس اخرین آمار، 52%جمعیت قرقیزستان را قرقیز ها تشکیل می دهند. قرقیز ها از نظر نژادی به گروه مغولهای جنوب سیبری تعلق دارند و از نظر زبانی به گروه زبانهای ترکی (کویچاک) و از نظر مذهبی مسلمان، سنی و حنفی مذهب هستند. عده ای سابقه این قوم را دو هزار سال می دانند. اما آثار مکتوب این قوم هزار سال بیشتر سابقه تاریخی ندارد.1000 تا1500 سال قبل قبایل ترک در منطقه تیان شان و ینی سئی سکونت گزیدند و هسته اصلی قرقیزستان را شکل دادند. بعد ها قبایل دیگری از مغولها، اویغور ها و فارس ها با این قوم درآمیختند. تغییرات اساسی در زندگی قرقیز ها پس از الحاق به روسیه انجام شد. از این دوره آنها علاوه بر زندگی شبانی به کشاورزی و صنعت روی آوردند. در جنگ جهاني دوم تعداد 400 هزارنفر قرقیزی شرکت کردند که 103نفر از آنها صاحب مدال «ستاره طلایی» قهرمان شوروی شدند.

ادیان و مذاهب

تاریخچه رشد ادیان: آغاز نفوذ اسلام در  بین قزاقها قرون 12-9 م مربوط مي شود. قرقیزها تا قرن 17 هیچگونه پای بندی به اسلام نداشتند و معتقد به یک سلسله خرافات و اعتقادات مرسوم میان خودشان بودند.

در قرن 17 اسلام فضای بیشتری را در قرقیزستان اشغال کرد.این امر مصادف با حملات خانات اویغور بود و بسیاری از قرقیزها به دره فرغانه ومناطق کوهستانی که مسلمانان ساكن بودند، مهاجرت كردند. در محیط جدید، قرقیزها مستعد قبول مذهب جدید(اسلام) شدند ولی با شکست خانات اویغور و بازگشت به محیط قبلی، روند مسلمانی ضعیف شد. قرقیزها هم مانند قزاقها نسبتا دیر اسلام آوردند. در سده 19 هنوز بسیاری از آنها عقاید و سنن بت پرستی راحفظ کرده بودند، با اين حال بسیاری هم به اسلام سرسپردگی داشتند و عده ای نیز به زیارت خانه خدا می رفتند.

اکثریت ساکنان قرقیزستان مسلمان و از اهل تسنن هستند. پیروان اهل تسنن در شوروی به دو فرقه عمده تقسیم می شوند. حنفی و شافعی که اکثریت با حنفی ها است. قرقیزها نیز پیرو مکتب حنفی اند. شیعیان قرقیزستان به فرقه های متعددی تقسیم می شوند که شیعیان اثنی عشری اكثريت را تشكيل مي دهند. نهضت تصوف نقش بسیار مهمی در اشاعه اسلام بین قرقیزها داشته است و فرقه نقشبندی نیرومندترین فرقه صوفیه در این منطقه بوده است که در حال حاضر هم این فرقه در بین روستائیان  و در مرحله بعدی در میان شهرنشینان از نفوذ قابل توجهی برخورداراست.گرچه سابقه تصوف از دوره نفوذ خرقه پوشان ترکستان آغاز می شود،لیکن این نفوذ به علت تبعید چچن ها پس از جنگ جهانی دوم به این منطقه و تبلیغات ایشان بیشتر شد. در شهر های بیشکک و اوش و.. از سالها قبل مساجدی وجود داشته است چنانکه در سال1991 بیش از 60 مسجد در این جمهوری مفتوح بوده و 18 مسجد نیز در همان سال بازگشایی شدند.در حال حاضر 5 مسجد در بیشکک فعال هستند. تعداد اماکن مذهبی در قرقیزستان بیش از سایر جمهوری های اسیای مرکزی است.در قرقیزستان بیش از 100 تا 200 زیارتگاه وجود دارد. که مهمترین آنها:آرامگاه حضرت سلیمان، آرامگاه حضرت ادریس(در استان اوش)،آرامگاه و چشمه مقدس حضرت ایوب (در جلال آباد) و آرامگاه حضرت یونس (در استان اوش) به شمار مي روند.

یهودیان: در قرقیزستان حدود 8000 یهودی معروف با یهودیان بخارایی سکونت دارند و روز شنبه، روز تعطیلی آنان است. شغل بیشتر آنان کفاشی است. در حال حاضر یهودیان با کمک اسرائیل روزنامه ای با نام «مادیان» در بیشکک منتشر مي كند و کانال تلویزیونی «پیرامید»که متعلق به یهودیان است به زبان قرقیزی و روسی برنامه های متنوعی پخش می کند.

ساير مذاهب: علاوه بر مذاهب ذکر شده بیش از 120 فرقه در قرقیزستان ثبت شده است كه برخي از آنها تحت عنوان کریشناها،گروه اخوان سفید، فرقه آئوم سنریکا، فرقه های ژاپنی، گروه وابسته به خانم ماریادوی کرستاس، فرقه کلیسای مون، فرقه کلیسای مورمون، که به گفته روزنامه های محلی از جانب محافل آمریکایی پشتیبانی می شوند، شیطان پرستها و فرقه ضاله بهائیت مشغول به فعاليت هستند.

سیستم مذهبی حکومت

بند 8 قانون اساسی جمهوری قرقیزستان، سیستم حاکم بر این کشور را بر مبنای جدایی دین از سیاست دانسته و اتباع جموری را در گزینش دین و مذهب خویش آزاد می داند. قرقیزستان در میان جمهوری های آسیای مرکزی آزادی بیشتری جهت فعالیت گروه های مختلف فراهم ساخته و به همین دلیل فرقه های الحادی در این کشور رشد بیشتری یافته اند.اخیرا رئیس جمهوری در یک اقدام پیشگیرانه،نماینده ویژه ای را جهت سروسامان دادن به این بی نظمی ها تعیین و وی را به عنوان رئیس کمیسیون ویژه دولتی در امور دینی منصوب کرده است. لازم به ذکر است که با توجه به جریانات اسلامی در تاجیکستان و ازبکستان، دولت قرقیزستان براي نفوذ اسلام درمقامات این جمهوری اقداماتی را انجام داده اندتا ثابت نمایند که برای دین اسلام احترام قائل هستند

آداب و سنن مذهبی

مسلمانان این جمهوری همچون سایر مسلمانان، اعیاد اسلامی از جمله عید قربان را جشن می گیرند و به زیارت آرامگاه سلیمان (ع) می روند.همچنین عده ای از مردم که دارای امکان مالی هستند به زیارت خانه خدا می روند.مراسم نماز جمعه نیز در مساجد این کشور برگزار مي شود. اما از حضور زنان در نماز جمعه به لحاظ سنت مذهبی خبری نیست.

اوضاع اجتماعی، فرهنگی و آموزشی

قرقیزها یکی از قدیمی ترین اقوام باستانی آسیای مرکزی هستند.این قوم که درزمان باستان خط وزبان مخصوص خود را نداشتند،متاسفانه در اثر گذشت زمان و تطورات تاریخ آثار مکتوب و باارزش فرهنگی خود را ازدست دادند.برجسته ترین اثر باستانی جاودانه ملت قرقیز، داستان حماسی«ماناس » است. هزار سال پیش از این ماناس قهرمان سرزمین قرقیز های کوچ نشین، ضمن حفاظت از ارزشهای اخلاقی این قوم با دلاوری و جنگاوری در مقابل هجوم بیگانگان و مهاجمان چینی ایستاد و نه تنها خصایص مشخص او بلکه تدبیر های اجتماعی، پند و نصیحتهای وی چون اسطوره ای افسانه ای در میان قرقیزها حفظ شده و به یادگار مانده است. از نظر حجم، کتاب ماناس منحصر به فرد است، بگونه ای که کتاب حماسه شبیه آن در جهان وجود ندارد.

پس از استقلال قرقیزستان که عاری از پشتیبانی فرهنگی- مذهبی شده بود، در پی یافتن اسطوره های تاریخی-فرهنگی و ملی، «ماناس» را برترین الگوی قابل احترام یافت و با توافق یونسکو مقرر شد سال 1995 به مناسبت بزرگداشت ماناس جشن باشکوهی در قرقیزستان برگزار و این سال به نام ماناس نامگذاری شود. در این جشن عسگر آقایف از جناب آقای رفسنجانی رسما دعوت به عمل آورد تا ایشان نیز در جشنهای مذکور شرکت نمایند. در این جشن که شهریور 1995 برگزار شد، آقای حبیبی معاون اول رئیس جمهور از طرف ایران نيز حضور داشتند.

ادبیات- نویسندگان و شعرا

ادبیات شفاهی مردم قرقیز از حیث شکل، نوع و فرم متنوع هستند و به شکلهای افسانه ای ،نغمه ای، چوپانی، مرثیه، مراسم نغمه خوانی، چیستانها، لطیفه هاو داستانها و..عرضه می شوند.  مسائل اجتماعی و سیاسی در اشعار قرقیز به طور محسوس باز گو می شوند.

به طور کلی زبان ادبی در تاریخ معاصر قرقیزستان بعد از انقلاب اکتبر آغاز و بر اساس لهجه شمالی پایه ریزی شده است.در دوره انقلاب اکتبر زمینه های ادبیات سوسیال- رئالیستی وارد ادبیات قرقیزستان شد.در همین هنگام شعر و ادبیات روسی پایه گذاری شد و ادبیات روسی تبديل به پل ارتباطي آنها برای گسترانیدن اشعار جدید در قرقیزستان شد. بخش عمده ادبیات آنان در باره جنگ مسلمانان قرقیز با بودائیان کالمیک است. قبل از جنگ جهانی دوم ادبیات قرقیزستان بیشتر در قالب نظم و نثر پیاده می شد. سه تن از معروفترین شاعران قرقیزستان عبارتند از:

آ.عثمانف، تکم بایف، ام ائلئبایف که هر سه ایشان از شاعران معاصر بوده اند. در ادبیات جدید قرقیزستان نام چنگیز آیتمایتوف نویسنده معروف شوروی به چشم می خورد. وی علاوه بر قرقیز بودن از روشنفکران روسیه نيز به شمار       می رود.

موسیقی

تا انقلاب اکتبر، موسیقی قرقیزستان به صورت شفاهی برای مردم ارائه می شد و مراسم مختلف مردمی شامل داستان سرائی و موسیقی و طنز رایج بوده است.

انواع موسیقی آنان شامل: قوموز،کیباک، تتمیرقوموز، چور، سورنای، کرتای، دهل و.. مي شود و نمایندگان مشهور موسیقی قرقیزستان، عبارت اند از: ت.سایقلقاتف، ک.اوروژوف، ام.کورئنکئف،آاوقون و باییف.  بعد از انقلاب اکتبر در موسیقی قرقیزستان انواع جدید موسیقی از جمله اپرا و حرکات موزون و سمفونی بوجود آمد که عمدتا توسط روسها تهیه و اجرا می شد.

اولین اپرای قرقیزی به نام «ای چوره ک» (به معنی قرص نان )در سال 1939 به اجرا درآمد كه موسیقی دان مشهور قرقیز «ام- موستایئو»جایگاه ویژه ای در اين اپرا دارد.

آداب و رسوم

آمیختگی ویژگی های فئودالی و روابط اجتماعی با زندگی بیابانگردی، در طرز اداره خانه ،مراسم سنتی و تشریفات مذهبی منعکس شده است. مردم در حالی که از محلی به محل دیگر کوچ می کنند،خانه های خود را با وسایل بسیار زیبا تزیین می نمایند. شاهکار مردم عامی در چادر قرقیز (یورتا )تجلی می یابد. چادری که حمل و نقل آن به روی اسب یا شتر آسان بوده و به راحتی برافراشته و جمع آوری می شود.

از دیگر ویژگی مردم قرقیز مهمان نوازی آنان است. سنن خانوادگی هنوز در میان آنان باقی مانده است و ادامه دارد.اخیرا دو سنت باستانی در میان قرقیز ها دوباره زنده شده است یعنی عید نوروز و عید قربان .

تعطیلات رسمی

1-  اول ژانویه سال جدید

2-  7 ژانویه کریسمس روسیه

3-  8 مارس روز جهانی زن

4-  21 مارس نوروز

5-  اول می روز جهانی کارگر

6-  5 می روز قانون اساسی

7-  9 می روز پیروزی در جنگ جهانی دوم

8-  13 ژوئن کوربان ایت (روز خاطره ها )

9-  31 اگوست روز استقلال

مهمترین مسائل و معضلات اجتماعی

الف-محیط زیست :یکی از معضلات این کشور، کوهستانی بودن آن و  ارتفاع متغيراز 4 تا 7439 است. در عین حال کشور شامل صحراهای خشک، جنگلهای برگ ریز و جنگلهای سوزنی است. منابع آب شامل رودخانه هایی است که هرگز یخ نمی زنند و دریاچه های شور وشیرین که شامل دومین دریاچه عمیق دنیا، «ایسک کول» می باشد. اما با وجود منابع غنی آبی و با انکه این کشور بالاترین دسترسی به منابع آب تازه را در میان جمهوری های آسیای مرکزی دارا است ولی متاسفانه به دلیل سیستم غلط آبیاری در این کشور باعث تبدیل زمینهای کشاورزی به شوره زار شده است و بسیاری از این زمینها در اثر استفاده ناصحیح از سموم دفع آفات نباتی، آلوده شده اند و قابل بهره برداری نیستند. معضل دیگر، نبود امکانات برای تهیه آب آشامیدنی تمیز و عاری از آلودگی است. در ضمن معادن اورانیوم و دیگر فلزات کمیاب مورد غفلت واقع شده اند و به طور صحيح مورد استفاده قرار نمي گيرند.

ب- امنیت اجتماعی

میزان آدم کشی و قتل در قرقیزستان طي سالهای اخیر به سرعت افزایش یافته است، بالاترین میزان در بیشکک و چو  بوده است كه طبق آمار، در سال 1993 تعداد خودکشی ها برابر تعداد قتل ها بوده است .این نشانه خطرناک افسردگی اقتصادی است که به افسردگی روانی در سطح گسترده تبدیل شده است. مشکل مسکن که در گذشته و در دوران شوروی وجود داشته ،اکنون از مشکلات عمده محسوب می شود.

ج- مواد مخدر

قرقیزستان به لحاظ موقعیت جغرافیایی، محل ترانزیت مواد مخدر به کشور های تازه استقلال یافته است. ترانزیت مواد مخدر از طریق جاده فاروغ- مرغاب- اوش، در جریان است. بنا به گفته یکی از مسئولین این جمهوری 500 تن (افیدره و آمودرافین)در این منطقه تولید می شود و کنترل روی دره های چو و ایسک کول وجود ندارد. بطور کلی سرچشمه مواد مخدر از افغانستان است. از جمعیت 5/4 ملیون نفری قرقیزستان 5 هزار نفر معتادند.

وضعیت زنان در جامعه قرقیزستان

امروزه اگرچه شیوه زندگی در قرقیزستان تغییر کرده و وجود امتیازاتی که به زنان داده شده از قبیل :نقش دادن انان در تولید و فعالیتهای اجتماعی وسیاسی، اسلام زدایی، اروپا گرایی و سرانجام افزایش فرهنگ عمومی و پیشرفت تکنولوژی، همگی منطقه را به سوی استاندارد های اروپایی سوق می دهند، با این حال زنان در تراز حقوق کامل و برابر با مردان قرار ندارند. آنان اگرچه از نظر اجتماعی دارای آزادی هایی هستند اما از لحاظ قومی مجبور به پیروی از یک سیستم سنتی هستند که آنان را برای تحصیل و پیشرفت فرهنگی محدود می سازد. تا قبل از استقلال جمهوری قرقیزستان  و در زمان شوروی 30% از نمایندگان احزاب و حکومت را زنان تشکیل می دادند. اکنون سهم زنان در جمهوری به 10 تا 15% رسیده است. از نظر بهداشت زنان در وضع بدی قرار دارند. در حال حاضر سیستم حفاظت از سلامتی دچار بحران شده است و بودجه سلامتی 40% نیاز را تامین میکند. تعداد قابل ملاحظه ای از زنان در صنعت تنباکو کار می کنند، که کشت و برداشت آن منجر به مسمومیت در طول زمان خواهد شد.این زنان بیشتر دچار الودگی کاری در دوران حاملگی می شوند و نتیجه آن کودکان نارس  و کم وزن است. زنانی که در پرورش دام در کوهستانها زندگی می کنند، بواسطه فقدان بیمارستان در رنج بسیارند و میزان مرگ و میر در میان کودکان کوهستان 90%می باشد.

مراکز علمی و آموزش عالی

1- موسسه آموزش عالی کشور دربیشکک

2- دانشگاه ایالتی ملی قرقیزستان    

3- دانشگاه فنی قرقیزستان              

4- موسسه کشاورزی قرقیزستان          

5- موسسه معماری و ساختمان             

6- دانشگاه علوم انسانی                      

7- موسسه هنر قرقیزستان

8- دانشگاه اسلاونیک روسیه-قرقیزستان

9- هنرستان عالی موسیقی

10- دانشگاه بین المللی قرقیزستان

11- دانشگاه ایالتی اوش در اوش

12- دانشگاه ایالتی جلال آباد درجلال آباد

13- دانشگاه ایالتی ایسک کول درکاراکول

14-کالج جمهوری خواهان دربیشکک

موسسات علمی و تحقیقی وزارت کشاورزی

1- موسسه تحقیقی-علمی دامپزشکی قرقیزستان

2- موسسه تحقیقی –علمی در زمینه کشاورزی قرقیزستان

3- موسسه تحقیقی-علمی تکنولوژی چراگاه و تغذیه

4- موسسه علمی و تحقیقی دامپروری قرقیزستان

5- موسسه علمی-تحقیقی خاک شناسی و کشاورزی قرقیزستان

موسسات علمی و تحقیقی وزارت بهداشت

1- موسسه علمی-تحقیقی کاردیولوژی

2- موسسه علمی-تحقیقی مامایی و طب اطفال

3- موسسه علمی-تحقیقی پیشگیری و درمان محیط زیست

4- موسسه علمی-تحقیقی سل

5- موسسه علمی-تحقیقی سرطان شناسی و رادیولوژی

6- موسسه علمی-تحقیقی نقاهتگاه و درمان مجدد

آزمایشگاه

1-  آزمایشگاه مرکزی آکادمی علوم قرقیزستان

2-  آزمایشگاه دانشگاه قرقیزستان

3-  آزمایشگاه علوم و تکنولوژی قرقیزستان

مطبوعات

به علت سلطه طولانی فرهنگ روس بر مطبوعات قرقیزستان، این رسانه های گروهی هنوز شدیدا تحت تاثیر آن فرهنگ قرار دارند. نخستین روزنامه قرقیز زبان این جمهوری«کوهستان آزاد » نام داشت که در سال 1924 در تاشکند منتشر می شد . مهمترین روزنامه های قرقیزستان عبارتند از:

- روزنامه عصر بیشکک به زبان قرقیزی

- قرقیزتوسو در بیشکک به زبان قرقیزی

- سخن قرقیزستان به زبان روسی

- عصر بیشکک

- روزنامه جوانان به زبان قرقیزی

- روزنامه انگلیسی زبان قرقیزستان

روزنامه قرقیز روخو، این روزنامه به معنی «روح مردم قرقیز» در 1991 فعالیت خود را آغازكرده است. یکی از فعالیتهای جالب توجه این روزنامه، ترجمه قرآن به زبان قرقیزی و همچنین انتشار زندگی حضرت محمد در این روزنامه است.

ناشران

- ادبیات بیشکک: به زبان روسی، قرقیزی، دونگن و انگلیسی

- علو: بیشکک

- دائرةالمعارف قرقیزستان: بیشکک

- خانه انتشار قرقیزستان: بیشکک

- مکتب(مدرسه): بیشکک

خبرگزاری

- قرقیز خبر(آژانس خبری قرقیز) بیشکک

- خبرگزاری های یونایتدپرس و اسوشیتدپرس نیز در این جمهوری نمایندگی دارند.