ويژگيهاي اقتصادي
ازبكستان در شرايطي در سال 1991 استقلال يافت و هويتي جديد پيدا كرد كه علاوه بر مشكلات دامنگير كشورهاي تازه استقلال يافته شوروي سابق، با مشكلات حاد و بغرنج ويژه خود نيز دست به گريبان بود. اقتصاد كشور ازبكستان در اين زمان تنها منحصر به استخراج مواد اوليه بود و بخش كشاورزي سهم ناچيزي از اقتصاد اين كشور را شامل ميشد و همين حداقل نيز در شرايطي بسيار نامتوازن و نامطلوب صورت ميپذيرفت.
ازبكستان در سالهاي پيش از استقلال تبديل به يك بازار مصرف بزرگ براي محصولات فرآوري شده در ساير جمهوريهاي شوروي، همچون روسيه، اوكراين و بيلوروسي شده بود و اغلب ناگزير بود كه مواد اوليه خود را به قيمت ناچيز در اختيار اين كشورها بگذارد و پس از انجام فرآيند تكميلي، با قيمتي گزاف آن را دوباره وارد كند. ازبكها همچنين ناگزير بودند كه نه تنها ماشين آلات و تكنولوژي عقب مانده اين كشورها را خريداري كنند، بلكه بايد مبالغ سرسام آوري را نيز به واردات مواد غذايي اصلي مانند گندم، گوشت، شكر، نمك و ساير مواد ضروري اختصاص دهند.
اين در حالي بود كه ازبكستان توانايي بالقوه بالايي براي توليد اين محصولات داشت ولي به تبع اين رفتار همواره تراز تجاري منفي بالايي بدست ميآورد.
پس از استقلال، دولت آقاي «اسلام كريم اف» رئيس جمهوري ازبكستان سياست اقتصادي مدبرانهاي به كاربست كه اصول اساسي آن عبارت بود از:
الف) ايجاد ثبات در شرايط كلي اقتصاد كشور
ب) وضع مقررات متناسب و تثبيت دراز مدت آنها و تأمين امنيت براي سرمايهگذاريهاي داخلي و خارجي.
ج) ايجاد كميتههاي قوي نظارت برحسن اجراي برنامههاي دولت
اعمال اين سياست اقتصادي موجب شد كه ازبكستان مسيري به جز خط سير اغلب كشورهاي مشترك المنافع بپيمايد و در وضعيتي كاملاً ممتاز از ديگران قرار گيرد.
از سال 1996 ميلادي به اين سو ازبكستان به رشد مثبت اقتصادي دست يافته است. آمارهاي مربوط به افزايش سرمايهگذاري اقتصادي نشان ميدهد كه ازبكستان در سال 1996 ميلادي 6/1 درصد رشد، در سال 1997 ميلادي 2/5 درصد، در سال 1998 ميلادي 4/4 درصد و در سال 1999 ميلادي 5/4 درصد رشد مثبت اقتصادي نسبت به سال ماقبل از آن داشته است.
كسر بودجه هم به طور منظم طي ساليان اخير كاهش يافته و به 5/2 درصد رسيده است. تورم ماهيانه نيز تا حد 8/1 درصد پايين آمده و در مبادلات بازرگاني خارجي تراز مثبت افزوني به چشم ميخورد.
اين امر يكي از نتايج سياستهاي انقباضي در خروج ارز از كشور و جلوگيري شديد از ورود كالاهاي غيرضروري است.
دولت ازبكستان به موضوع ورود تكنولوژي و سرمايهگذاريهاي خارجي در صنعت كشور جهت توليد محصولات قابل صدور به خارج از كشور توجه ويژهاي دارد و سياستهاي خاص حمايتي و تشويقي را در پشتيباني و تأمين امنيت اين سرمايهگذاريها اعمال داشته است.
ازبكستان سرزمين خشك و كم بارشي است و بيشتر مشكلات اقتصادي اين كشور از همين مساله ناشي ميشود. در زمان اتحاد جماهير شوروي، ازبكستان يكي از فقيرترين جمهوريهاي متحده بود كه حداقل 60 درصد از مردم آن زير خط فقر زندگي ميكردند. اما حالا به خاطر برخي از اصلاحات اقتصادي نامبرده كه بويژه در بخش كشاورزي اين جمهوري بوجود آمده، تاحدودي اوضاع اقتصادي بهتري پيداكرده است. البته هنوز هم دولت اين كشور به تبع سيستمهاي اقتصادي شوروي سابق كنترل شديدي بر نحوه توليد و قيمتگذاري كالا و خدمات دارد و در مورد برخي از كالاها مجبور به پرداخت «يارانه» بسيار هنگفتي است.
براساس آمار بانك جهاني ميزان توليد ناخالص داخلي ازبكستان در انتهاي سال 1999 ميلادي به حدود 2/17 ميليارد دلار رسيد. در سال 1998 ميزان توليد ناخالص داخلي ازبكستان 8/16 ميليارد دلار بود. هم اكنون توليدات كشاورزي و محصولات جنگلي 27 درصد، توليدات صنعتي 27 درصد و خدمات 46 درصد از توليد ناخالص داخلي اين جمهوري را تشكيل ميدهند.
از سوي ديگر رشد توليد ناخالص داخلي ازبكستان در ابتداي سال 2000 ميلادي حدود 5 درصد برآورد شد. اين درحاليست كه ميانگين نرخ رشد توليد ناخالص داخلي ازبكستان براي سالهاي 1990 تا 1998 ميلادي 1/2 درصد بود.
درآمد سرانه ملي ازبكستان در سال 1999 بالغ بر 720 دلار آمريكا بود ولي برخي آمارهاي غيررسمي نشان ميدهد كه درآمد مذكور در ابتداي سال 2000 ميلادي تا 840 دلار افزايش يافت. اضافه ميشود كه آمارهاي بانك جهاني ميزان توليد ناخالص ملي ازبكستان را براي سال 2000 ميلادي در سطح 6/17 ميليارددلار برآورد كردهاند.
ازبكستان نرخ تورمي در حدود 20 درصد دارد كه در ميان بسياري از جمهوريهاي تازه استقلال يافته، نرخ پاييني است. همچنين تعداد نيروهاي كار اين جمهوري در حدود 12 ميليون نفر هستند كه 40 درصد از آنها در بخش كشاورزي، 21 درصد در بخش صنعت و 39 درصد ديگر در بخش خدمات مشغول به كارند. نرخ بيكاري در ازبكستان به مرز 18 درصد نزديك ميشود و خشكساليهاي چند ساله اخير در افزايش اين نرخ موثر بودهاند.
صنايع نساجي، مواد غذايي، ماشين آلات ساختماني، ريختهگري و گاز طبيعي مهمترين صنايع فعال اين كشور را تشكيل ميدهند. نرخ رشد صنعتي ازبكستان در سال 2000 ميلادي حدود 6 درصد بود.
ازبكستان همچنين ظرفيت توليد 47/43 ميليارد كيلووات ساعت انرژي الكتريكي دارد كه 2/85 درصد از اين پتانسيل توسط نيروگاههاي حرارتي و 8/14 درصد توسط نيروگاههاي برق ـ آبي تأمين ميشود.
ميزان مصرف داخلي برق ازبكستان در سال 1998 بالغ بر 327/41 ميليارد كيلووات ساعت بود. دراين سال ازبكستان 1/5 ميليارد كيلووات ساعت برق به همسايگان خود صادر كرد و 6 ميليارد كيلووات ساعت الكتريسيته از آنان خريد.
ازبكستان يكي از بزرگترين توليدكنندگان پنبه در جهان است. ميزان توليد پنبه در اين جمهوري به 5 ميليون تن در سال ميرسد ولي خشكساليهاي پيدرپي كه از سال 1996 آغاز شده و همچنان ادامه دارد، ميزان توليد پنبه ازبكستان را به كمتر از 3 ميليون تن در سال 1999 كاهش داد. ميوه و ترهبار، غلات و خشكبار ديگر محصولات كشاورزي ازبكستان هستند كه بيشتر كفاف مصرف داخلي اين جمهوري را ميدهند و كمتر در زمرة كالاهاي صادراتي آن قرار ميگيرند.
طلا يكي از با ارزشترين ذخاير معدني ازبكستان بشمارميرود. ذخيره معادن طلاي اين جمهوري گروه زيادي از سرمايهگذاران خارجي را براي فعاليتهاي استخراجي به ازبكستان جذب كرده است. البته ازبكستان ذخاير معدني ديگري نظير گاز طبيعي، نفت خام، زغال سنگ، اورانيوم، نقره، مس، تنگستن، قلع، روي و موليبدن دارد كه بر اهميت اقتصادي اين جمهوري ميافزايد.
ازبكستان طي سال 1999 بالغ بر 9/2 ميليارد دلار كالا به خارج صادر كرد كه بيشتر شامل پنبه، طلا، گاز طبيعي، مواد معدني، فلزات صنعتي، منسوجات، مواد غذايي و خودرو بود. در سال 1999 روسيه 15 درصد، سوئيس 10 درصد، بريتانيا 10 درصد، بلژيك 4 درصد، قزاقستان 4 درصد و تاجيكستان 4 درصد كالاهاي صادراتي ازبكستان را به خود جذب كردند.
همچنين ازبكستان در سال مورد اشاره 1/3 ميليارد دلار كالا از شركاي تجاري خود خريد كه عمدتاً شامل ماشينآلات صنعتي، موادشيميايي و فرآوردههاي غذايي بود. دراين سال روسيه 16 درصد، كرهجنوبي 11 درصد، آلمان 8 درصد، آمريكا 7 درصد، تركيه 6 درصد و قزاقستان 5 درصد بازار كالاهاي وارداتي ازبكستان را به خود اختصاص دادند.
حجم بدهيهاي خارجي ازبكستان حدود 5/3 ميليارد دلار و رقم سرمايههاي خارجي جذب شده در اين كشور طي سال 1999 ميلادي حدود 800 ميليون دلار برآورد شده است.
واحد رسمي پول اين جمهوري «صوم» نام دارد و هر دلار آمريكا با 4/141 صوم ازبكستان برابري ميكند (نرخ برابري ژانويه 2000 ميلادي)
اضافه ميشود كه آمريكاييها اخيراً علاقه زيادي به توليد مشترك تراكتورهاي كشاورزي با ازبكها نشان دادهاند و درصدد تأسيس يك خط مونتاژ تراكتور در اين كشورند.
: W.W.W.intracen.org
